یکی از وجوه قابل استناد در فرایند دگرگونی ساختار جهانی، پویش متقابل جهانیشدن و منطقهگرایی است؛ بهطوریکه روابط بینالملل و مسائل آن، نیز سیاست خارجی کشورها را تحت تأثیر خود قرار داده است. نظر به گسترش نومنطقهگرایی و جهانیشدن که تلاش کشورها بهویژه در حال توسعه را در نیل به تقویت اقتدار ملی معطوف به خود ساخته است، ارتقای ژئوپلیتیک ایران نیز از این روند غالب در توسعهی جهانی جدا نیست. ایران و آسیای مرکزی در پیوستگی و مجاورت، موقعیت جغرافیایی موجد وابستگی ژئوپلیتیکی متقابل، نیز پیشنهی تاریخی-تمدنی مشترک میتوانند هستهی محوری و ارگانیک تشکیلات منطقهای بزرگتر شوند. در این پژوهش و بنابر سازوکار جهانی-منطقهای شدن، مهمترین عوامل مؤثر بر ارتقای ژئوپلیتیک ایران در آسیای مرکزی در دو مؤلفهی ظرفیتها و چالشها بازشناسی و با رتبهبندی در مقیاس لیکرت تحلیل شدند. مطابق نتایج نظرسنجی از 55 نفر از خبرگان مرتبط با موضوع پژوهش، ناکارآمدی سیاست خارجی توسعهگرا مهمترین متغیر چالشزا، و مزیت دسترسی-گذرگاهی مهمترین متغیر ظرفیتساز ارتقای ژئوپلیتیک ایران در آسیای مرکزی شناخته شدند. با توجه به نقش پیشران اقتصاد در توسعه و همگرایی منطقهای، در کوتاهمدت رفع موانع تقویت پیوندهای تجاری و صنعتی ایران با این منطقه در اولویت قرار دارد. سیاست راهبردی تداوم همگرایی در این منطقه مستلزم رقابتپذیر ساختن مزیتهای ایران در رقابتهای منطقهای و فرامنطقهای است؛ بهنحویکه سیاست خارجی نومنطقهگرا در راستای ارتقای ژئوپلیتیک ایران با راهکارهای مترتب بر همافزایی دو قلمرو جغرافیایی دسترسی-گذرگاهی و ایران فرهنگی، هدفگذاری بلندمدت میشود.
