با همکاری انجمن ژئوپلیتیک ایران

تحلیل ژئوپلیتیکی نقش هژمونی ایالات متحده آمریکا در خروج نیروهای اتحاد جماهیر شوروی از آذربایجان ایران (۱۳۲۴–۱۳۲۵ش) بر پایه نظریه هارتلند مکیندر

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری تاریخ پس از اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

چکیده
بحران آذربایجان ایران در سالهای ۱۳۲۴–۱۳۲۵ش یکی از بحرانهای زودهنگام و مهم در فرایند شکلگیری رقابتهای جنگ سرد پس از جنگ جهانی دوم بود. موقعیت ایران در مجاورت و پهنه جنوبی هارتلند اوراسیا، در خوانش تحلیلی این پژوهش، زمینه ساختاری اهمیت یافتن ایران در رقابت قدرتهای بزرگ را فراهم می‌کرد. مسئله اصلی پژوهش، تبیین نقش ظرفیتهای هژمونیک و برتری نسبی ایالات متحده در تغییر محیط تصمیم‌گیری اتحاد شوروی برای خروج نیروهای خود از آذربایجان ایران و تحلیل این رخداد بر پایه نظریه هارتلند هالفورد مکیندر است. این پژوهش با رویکردی تاریخی ـ تحلیلی و روش توصیفی ـ تبیینی انجام شده و دادههای آن از طریق اسناد و منابع کتابخانهای گردآوری و با روش تحلیل تاریخی و ژئوپلیتیکی بررسی شدهاند. یافتهها نشان میدهد که خروج نیروهای شوروی حاصل تعامل متغیرهای ساختاری، راهبردی و داخلی بود. در سطح بینالمللی، ظرفیتهای هژمونیک ایالات متحده، بهویژه از طریق دیپلماسی چندجانبه و پیگیری موضوع ایران در شورای امنیت، هزینههای سیاسی و دیپلماتیک استمرار حضور شوروی را افزایش داد. در سطح داخلی نیز دیپلماسی دولت احمد قوام، موضع مجلس شورای ملی درباره امتیاز نفت شمال و تأکید بر تمامیت ارضی، در محدود کردن گزینههای شوروی مؤثر بود. بنابراین، بحران را نمیتوان با یک عامل منفرد توضیح داد, بلکه باید آن را حاصل برهمکنش موقعیت ژئوپلیتیکی ایران، ظرفیتهای هژمونیک آمریکا، محاسبات راهبردی شوروی و کنش بازیگران داخلی ایران دانست. این بحران یکی از نمونههای زودهنگام پیوند ژئوپلیتیک، رقابت قدرتهای بزرگ و دیپلماسی چندجانبه در فرایند شکلگیری نظم جنگ سرد بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، اصلاح شده برای چاپ
انتشار آنلاین از 27 آبان 1405