گروه جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22067/pg.2026.97336.1428
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین ژئوپلیتیکی جنگ روسیه و اوکراین، بر نقش موقعیت جغرافیایی اوکراین و هم‌پوشانی منافع بازیگران رقیب تمرکز دارد و با بهره‌گیری تطبیقی از نظریه‌های «هارتلند» و «ریملند»، الگوی «عرصه تقاطع استراتژیک» را ارائه می‌کند. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای و اسنادی است. پژوهش بررسی می‌کند که چگونه اهمیت ژئوپلیتیکی اوکراین و تلاقی منافع روسیه و غرب، این کشور را به «عرصه تقاطع استراتژیک» در جنگ 2022 تبدیل کرده است؟ یافته‌ها نشان می‌دهند که اوکراین از یک‌‌‌سو، به دلیل موقعیت در اروپای شرقی و مجاورت با فضای قاره‌ای روسیه، در منطق هارتلند اهمیت راهبردی دارد و از سوی‌دیگر، به دلیل موقعیت پیرامونی در غرب اوراسیا، دسترسی به دریای سیاه و ارتباط با فضاهای دریایی و ارتباطی، درچارچوب منطق ریملند از اهمیت ژئوپلیتیکی برخوردار است. بااین‌حال، اهمیت ژئوپلیتیکی اوکراین صرفاً از قرارگرفتن آن در یکی از این دو چارچوب ناشی نمی‌شود، بلکه از هم‌زمانی و تعامل سه مولفه به‌هم‌پیوسته «تقاطع فضایی»، «تقاطع کارکردی» و «تقاطع قدرت» شکل می‌گیرد. در این وضعیت، موقعیت فضایی اوکراین، کارکردهای ارتباطی، انرژی، ترانزیتی، دریایی و امنیتی آن، با رقابت قدرت‌های دارای جهت‌گیری‌های متفاوت پیوند می‌خورد و زمینه تشدید رقابت ژئوپلیتیکی و معمای امنیتی را فراهم می‌کند. در مورد اوکراین، این وضعیت در تعامل با عوامل تاریخی، سیاسی، هویتی و امنیتی، به تشدید رقابت روسیه و غرب، افزایش نظامی‌شدن بحران و شکل‌گیری شرایط منتهی به جنگ 2022 کمک کرده است.
