جایگاه ژئوپلیتیکی ایران در ساختار منطقه‌ای غرب آسیا: تحلیل همگرایی و واگرایی بر اساس نظریه کانتوری و اشپیگل

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقالات علمی -پژوهشی

نویسندگان

محمد سالاری ¹

حمیدرضا بیات ²

حسین مهدیان ²

¹ .

² گروه جغرافیا دانشگاه افسری امام علی(ع)

10.22067/pg.2026.96730.1413

چکیده

غرب آسیا به دلیل تکثر هویتی، منازعات ژئوپلیتیکی قدرت‌ها و مداخلات فرامنطقه‌ای، جغرافیایی پیچیده است و ایران نیز متأثر از پیامدهای چنین بستری، روابط خود با کشورهای منطقه را شکل می‌دهد. این مقاله تلاش می‌کند با تکیه بر نظریه کانتوری و اشپیگل به بررسی مؤلفه‌های ژئوپلیتیکی مؤثر بر روند همگرایی-واگرایی روابط ایران با نظام منطقه غرب آسیا بپردازد؛ در این راستا، متغیرهای اصلی الگو شامل همبستگی، ماهیت ارتباطات، سطح قدرت، ساختار روابط و همچنین نقش سیستم مداخله‌گر (آمریکا) تحلیل شده‌اند. روش این پژوهش تبیینی-تحلیلی است و یافته‌ها نشان می‌دهد که منطقه در یک تله ساختاری واگرایی گرفتار است؛ هرچند ایران با برخی کشورها پیوندهای مذهبی و سیاسی دارد، اما تنوع قومیتی و زبانی، تفاوت نظام‌های سیاسی، الگوهای اقتصادی غیرمکمل، منافع و عضویت واگرا در سازمان‌های منطقه‌ای مانع همگرایی پایدارند. علاوه بر این، جنگ روایت‌ها، زیرساخت‌های ارتباطی توسعه‌نیافته و تقویت دالان‌های رقیب در کنار قدرت‌های نامتوازن چندقطبی، ساختار روابط محدود و فاقد متحد رسمی ایران همزمان با مداخلات فزاینده آمریکا روند واگرایی منطقه‌ای را تشدید می‌کند. این پژوهش نتیجه می‌گیرد متغیرهای واگرا جدا از هم نیستند، بلکه یکدیگر را تشدید و بازتولید می‌کنند؛ برای خروج از این وضعیت، ایجاد وابستگی متقابل میان امنیت منطقه‌ای و منافع مشترک اقتصادی با همسایگان، در کنار موازنه‌سازی راهبردی با کمک قدرت‌های شرقی، راهکاری واقع‌بینانه برای برای تعدیل آثار مداخله آمریکایی ارزیابی می‌شود. در پایان نیز بر ضرورت استفاده از رویکردهای داده‌محور برای ارزیابی مستمر موازنه قدرت در منطقه تاکید شده است.

کلیدواژه‌ها

همگرایی واگرایی

ایران

کانتوری و اشپیگل

ژئوپلیتیک

غرب آسیا

موضوعات

• جغرافیای سیاسی

---