ژئوپلیتیک پنهان و بازآرایی جغرافیای قدرت؛ نقد روایت گذار از ژئوپلیتیک به ژئواکونومی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقالات علمی -پژوهشی

نویسندگان

جان اگنیو ¹

مصطفی قادری حاجت ²

محمدشهاب احمدی ³

آرمان کریمی ⁴

¹ گروه جغرافیا، دانشگاه کالیفرنیا، لس آنجلس، آمریکا.

² دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

³ دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس تهران

⁴ دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

10.22067/pg.2026.99770.1457

چکیده

از دهه ۱۹۹۰، روایت مسلط در ادبیات جغرافیای سیاسی و اقتصاد سیاسی بین‌الملل، گذار از ژئوپلیتیک به ژئواکونومی و غلبه منطق اقتصادی بر رقابت‌های سنتی قدرت بوده است. این روایت جهانی‌شدن را فرایندی عمدتاً اقتصادی می‌داند و ژئوپلیتیک را به رقابت‌های سرزمینی دولت‌ها تقلیل می‌دهد. مقاله با نقد این برداشت، استدلال می‌کند که جهانی‌شدن نه بیانگر افول ژئوپلیتیک، بلکه بازآرایی آن در قالب «ژئوپلیتیک پنهان» است؛ منطقی که در آن قدرت از تعامل همزمان قلمروها، شبکه‌ها، جریان‌های راهبردی و بازیگران چندسطحی بازتولید می‌شود. مقاله در شش گام نظری نشان می‌دهد که نخست، ژئوپلیتیک همچنان منطق بنیادین سازماندهی قدرت جهانی است و ژئواکونومی در درون آن عمل می‌کند نه جایگزین آن. دوم، جهانی‌شدن برساختی سیاسی است که از طریق بازآرایی ژئوپلیتیکی قدرت و گسترش نهادها و سازوکارهای جهانی شکل گرفته است. سوم، نولیبرالیسم و تحول نقش دولت، با ایجاد سازوکارهای جدید حکمرانی، زمینه بازتولید ژئوپلیتیک پنهان را در اقتصاد سیاسی جهانی فراهم کرده‌اند. چهارم، جهانی‌شدن نه نفی ژئوپلیتیک، بلکه عرصه‌ای برای تداوم و بازتعریف آن در تعامل میان قلمروهای جغرافیایی و شبکه‌های جهانی است. پنجم، ژئوپلیتیک توسعه و حکمرانی جریان‌ها نشان می‌دهد که رقابت قدرت از کنترل صرف قلمرو به سازماندهی جریان‌های اقتصادی، مالی، فناورانه، ارتباطی و لجستیکی، کنترل زیرساخت‌های راهبردی و مدیریت گره‌های ژئوپلیتیکی گسترش یافته است. در نهایت مقاله نشان می‌دهد که دولت‌بودگی و حاکمیت در عصر جهانی‌شدن دگرگون شده‌اند. دولت همچنان بازیگر محوری نظام بین‌الملل باقی مانده، اما اعمال قدرت آن در تعامل با شبکه‌های فراملی، نهادهای تنظیم‌گر، شرکت‌های چندملیتی و سایر بازیگران غیردولتی صورت می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

ژئوپلیتیک

ژئوپلیتیک پنهان

ژئواکونومی

جهانی شدن

اقتصاد سیاسی جهانی

موضوعات

• جغرافیای سیاسی

---