الگوهای تولید دانش هیدروپلیتیک در پروژه گاپ ترکیه: یک مطالعه فراترکیبی (2004-2024)

نوع مقاله : مقالات علمی -پژوهشی

نویسندگان

محمد آمره ¹

عطا عبدی ²

محمدرضا شهبازبگیان ³

¹ دانشجوی دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه خوارزمی تهران

² گروه جغرافیای سیاسی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

³ دانشگاه مهندسی آب، دانشکده عمران و محیط زیست، دانشگاه تربیت مدرس

https://doi.org/10.22067/pg.2026.96225.1407

چکیده

پروژه آناتولی جنوب شرقی (گاپ) یکی از گسترده‌ترین مداخلات مهندسی آب در حوضه دجله و فرات است که طی دو دهه گذشته موضوع تولید دانش گسترده و گاه مناقشه‌برانگیز بوده است. پژوهش حاضر با رویکرد مرور نظام‌مند و فراترکیب کیفی انجام شده و هدف آن، تحلیل الگوهای گفتمانی و تصویری است که ادبیات علمی بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۴ درباره پیامدهای هیدروپلیتیکی گاپ تولید کرده است. این مطالعه با بهره‌گیری از دستورالعمل پریسما، ۶۰ مقاله را پس از غربالگری نظام‌مند وارد تحلیل کرده و داده‌ها با روش تحلیل مضمون کدگذاری و ترکیب شده‌اند. پرسش اصلی این پژوهش این است که: «ادبیات علمی، پروژه گاپ را از منظر هیدروپلیتیک چگونه بازنمایی کرده است؟»
یافته‌ها نشان می‌دهد که ادبیات موجود عمدتاً تصویری انتقادی و مسئله‌محور از گاپ ارائه کرده است؛ به‌گونه‌ای که حدود ۷۵٪ از مقالات، پیامدهای پروژه را تهدیدکننده امنیت آبی، تنش‌زا و ناعادلانه می‌دانند. همچنین ۲۱/۷٪ از مطالعات تمرکز خود را بر ارائه راهکارهای مدیریتی، دیپلماتیک یا مشارکتی قرار داده‌اند و تنها ۳/۳٪ از پژوهش‌ها ارزیابی مثبت داشته‌اند که این رویکرد مثبت عمدتاً در آثار پژوهشگران ترک مشاهده می‌شود. فراترکیب نتایج نشان می‌دهد که سه گفتمان غالب در ادبیات شکل گرفته است: گفتمان امنیتی–سیاسی (هژمونیابی ترکیه و فشار بر پایین‌دست)، گفتمان زیست‌محیطی (تشدید تنش‌های اکولوژیک)، و گفتمان توسعه‌محور ملی‌گرایانه (محدود به نویسندگان ترک).
این تحلیل نشان می‌دهد که تولید دانش درباره گاپ نه‌تنها منعکس‌کننده پیامدهای عینی پروژه، بلکه بازتاب‌دهنده موقعیت ژئوپلیتیکی، ملی و معرفتی نویسندگان نیز هست.

کلیدواژه‌ها

پروژه گاپ

دجله و فرات

هیدروپلیتیک

پریسما

فراترکیب کیفی

موضوعات

• جغرافیای سیاسی

---