Research Political Geography Quarterly

Genealogy of Spatial Planning in Iran with Emphasis on Territory and Borders (from the Achaemenids to the Mongol Invasion)

Articles in Press

Document Type : Original Article

Authors

Farzad Abedi Shoja 1
Seyyed Hadi Zarghani 2
Mojtaba Sadeghi 3

1 PhD student in Political Geography, Faculty of Literature and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad

2 Department of Geography, Faculty of Literature and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.

3 Department of Geography, Faculty of Literature and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran

10.22067/pg.2025.95507.1399
Abstract
آمایش سرزمین در ایران بیشتر به عنوان دانشی نوین و پدیده‌ای ویژۀ سدۀ بیستم در نظر گرفته می‌شود که از نمونه‌های غربی الگوبرداری شده است. این مقاله با رویکردی تبارشناسانه، این پیش‌فرض را به چالش کشیده و استدلال می‌کند که آمایش سرزمین، به‌مثابه مجموعه‌ای از فنون و تاکتیک‌های سازمان‌دهی فضا، دارای پیشینه‌ای دیرینه و لایه‌مند در تاریخ ایران است. پرسش اصلی پژوهش این است که ریشه‌های تاریخی و گفتمانی شیوه‌های سامان‌دهی فضا، مرزبندی و مدیریت سرزمین در ایران از دوران باستان تا یورش مغول کدامند و چگونه در هر دوره بازتولید و دگرگون شده‌اند. . یافته‌های پژوهش در دو لایۀ تاریخی نمایان است: در لایۀ نخست (دورۀ هخامنشی تا فروپاشی ساسانی)، نشان داده شد که مفاهیم بنیادین آمایش از راه نظام ساتراپی ، سیاست‌های امنیتی در مرزها و گذرگاه‌ها ، استفاده از جغرافیا برای تبعید و کنترل و شکل‌گیری مفهوم ایدئولوژیک «ایرانشهر» در دورۀ ساسانی رخ‌نمون شد. در لایۀ دوم (ورود اسلام تا یورش مغول)، با گسست از نظم ایرانشهری، الگوهای پیشین در قالب مفاهیم نوینی چون «دارالاسلام/دارالحرب» بازتولید شدند. در این دوره، دانش جغرافیا به ابزاری کاربردی برای مدیریت ولایت‌ها، راه‌ها و مرزها بدل شد و ساختارهای ایلی-دیوانی مانند سامانیان، غزنویان و سلجوقیان، هر یک به شیوه‌ای ویژه، آمایش سرزمین را در پیوند با قدرت نظامی و سازمان دیوانی تعریف کردند که به یک «آمایش ناهمگون» و چندپاره در آستانۀ یورش مغول انجامید. نتایج نشان می‌دهد فضا در تاریخ ایران هیچ‌گاه بستری خنثی نبوده، بلکه همواره به عنوان ابزاری برای حکمرانی، کنترل منابع و بازتولید نظم سیاسی و اجتماعی به کار رفته است و از این‌رو آمایش سرزمین در ایران پدیده‌ای مدرن نیست، بلکه فرآیندی تاریخی و پیچیده، درهم‌تنیده با ساختارهای قدرت، دانش و فرهنگ است.

Keywords

Genealogy
Spatial Planning
Iran
Territory
Borders
Subjects
Send comment about this article
Enter Name.
Enter a valid email address.
Enter a vaid affiliation.
Enter comments (At leaset 10 words)
CAPTCHA Image
Enter Security Code Correctly.
Research Political Geography Quarterly

Articles in Press, Corrected Proof
Available Online from 07 October 2026

Home

Guide for Authors

Submit Manuscript

Contact Us